مبتنى بر استفادهء از نيرومنديها و بهره‌مندى از فرصتها و فشار وارد آوردن بر زمان به هر طريق ممكن است ، با روش دانشمندان مغرب زمين مقايسه مىكنم كه بر پايهء كار دسته جمعى و تمركز يافتن تلاشهاى بسيارى از متخصصان دربارهء يك عمل واحد متكى است ، و از خود مىپرسم كه چگونه مىتوانيم آنها را با يكديگر سازگار كنيم ؟ بهتر است مثالى در مقايسهء اين دو روش با يكديگر بزنيم : علّامه امينى دايرة المعارف « الغدير » را با كوشش شخصى و بودجهء محدود و مخصوص خود فراهم آورد ، در صورتى كه اين كتاب نيازمند به كار افتادن تلاشهاى دهها محقق و پژوهنده است ، و علاوه بر آن به بودجهء كلانى نيازمند است ، و محدّث قمّى « سفينة البحار » را تأليف كرد كه يكى از خاورشناسان ، چنان كه شنيده‌ام ، دربارهء آن گفته است كه هرگز امكان ندارد اين كار نتيجهء كوشش و تلاش يك نفر بوده باشد ، و شيخ آقا بزرگ تهرانى دايرة المعارف « الذريعة » را با كوشش شخصى فراهم آورد كه فهرست گسترده‌اى از همهء تأليفات شيعه در سراسر تاريخ تا زمان حاضر است . اين كارهاى بزرگ بازتابى از روش اسلامى در تربيت است كه مبتنى بر احساس فرد از ارزش زمان و ارزش عمل در آن است . اما در روش غربى ، دايرة المعارف انگليسى و فرانسه از كارهاى گروهى است كه بدون شك بسيار بزرگ محسوب مىشود ، و در اين اواخر صد هزار دانشمند در تأليف يك دايرة المعارف به زبان چينى با يكديگر شركت داشته‌اند . مقايسه كردن ميان اين دو روش جدايى غريبى را بر ما مكشوف مىسازد ، و ملاحظه مىكنيم كه ما مسلمانان روش قديمى قايم بر اساس كارهاى فردى بزرگ را كنار گذاشته ، و هنوز نتوانستيم روش ديگران را كه بر مبناى عمل دسته جمعى است درست بفهميم و بشناسيم ، و همچون كسى هستيم كه از هر دو روش وامانده‌ايم ! اگر از كسانى مىبوديم كه نيرومنديهاى فردى خويش را به كار مىانداختيم و از فهم زمان و گذشت آن آگاه مىمانديم ، و به دنبال انجام دادن عمل نيك براى رضاى خدا مىرفتيم ، از روش علماى بزرگوار خويش پيروى مىكرديم ، و در عين حال از روش / 486 باخترى نيز براى پرداختن به كارهاى دسته جمعى